แร่โอปอล (Opal)

ชื่อแร่ มาจากภาษาสันสกฤต ว่า อูพาลา (upala) หมายถึงหิน หรือหินมีค่า

คุณสมบัติทางฟิสิกส์ ไม่มีรูปผลึก (Amorphous) มักจะมีลักษณะคล้ายพวงองุ่น (botryoidal) หรือคล้ายๆ หินย้อย (Stalactite) รอยแตกเว้ากึ่งๆโค้ง ความแข็ง 5 - 6 ค่าความถ่วงจำเพาะ 1.9 - 2.2 ความวาวคล้ายแก้ว บางครั้งก็วาว คล้ายยางสน สีอาจจะเป็นสีขาว ไม่มีสี สีเหลือง แดง น้ำตาล เขียว เทา และน้ำเงิน ขึ้นกับมลทินที่เข้ามาเจือปนอยู่

บางครั้งจะแสดงคุณสมบัติโอปอเลสเซนท์ (Opalescense) คือเมื่อขยับไปมาจะเล่นสีได้ เนื้อมีลักษณะโปร่งใสถึงโปร่งแสง เนื้อดูเกือบทึบก็มี

คุณสมบัติทางเคมี สูตรเคมีคล้ายแร่ควอตซ์ แต่มีโมเลกุลของน้ำปนอยู่ด้วย คือ SiO2 nH2O ไม่หลอมละลาย (infusible) ไม่ละลาย (insoluble) มีปฏิกิริยาเคมีคล้ายกับควอตซ์ เผาในหลอดทดลองปิดจะมีน้ำเกาะข้างหลอดทดลอง

ลักษณะเด่น และวิธีตรวจ แตกต่างจากแร่ควอตซ์ชนิดที่มีเนื้อเนียนละเอียด (cryptocrystalline varieties) ตรงที่แข็งน้อยกว่า และค่าความถ่วงจำเพาะต่ำกว่า และมีโมเลกุลของน้ำเข้ามาเกี่ยวข้องด้วย ดัชนีหักเหต่ำเหมือนพวกแก้ว ตรวจสอบได้เร็วด้วยคุณสมบัติทางแสง บางชนิดเรืองแสงภายใต้แสงอุลตราไวโอเลต

ชนิดของโอปอล
1. โอปอลมีค่า (Precious Opal) โอปอลชนิดนี้จะมีสีขาว สีน้ำนม สีน้ำเงิน และสีเหลือง บางแหล่งก็มีสีเข้มกว่านี้ เช่นที่เรียกว่าโอปอลดำ (black opal) เนื้อมีลักษณะโปร่งแสงเล่นสีได้เมื่อขยับไปมา โอปอลมีสีส้มสด และสีแดงอย่างเปลวไฟ เรียกว่า fire opal
2. โอปอลธรรมดา (Common Opal) สีขาวน้ำนม เหลือง เขียว แดง น้ำตาล และสีอื่นๆ ไม่มีการสะท้อนแสงภายในเหมือน precious opal
3. ไฮยาไลท์ (Hyalite) เป็นโอปอลที่ใสสะอาด ไม่มีสี ผิวหน้าจะกลมคล้ายพวงองุ่น
4. เกย์เซอไรท์ (Geyserite) หรือ Siliceous Sinter เป็นโอปอลที่เกิดจากพุน้ำร้อน (hot spring) โอปอลที่เยลโลว์สโตน เนื้อดูผุร่วนกว่าธรรมดา
5. ไม้เนื้อโอปอล (Wood Opal) เป็นซากดึกดำบรรพ์ของไม้ที่มีสารพวกซิลิกาเข้าไปแทนที่ในส่วนต่างๆ ของลำต้น ซึ่งมักสลับกับเนื้อคาลซีโดนี
6. ดินเบา (ไดอะตอมไมท์ Diatomite) มีเนื้อละเอียดคล้ายชอล์ก เกิดจากการสะสมตัวของซากชีวินพวกไดอะตอม ซึ่งเนื้อจริงๆ ของไดอะตอมไมท์ก็คือ โอปอลนั่นเอง

การกำเนิด พบตามช่องว่างในหินอัคนี และหินชั้นที่มีกำเนิดเกี่ยวข้องกับน้ำร้อนในธรรมชาติ (hot water) อาจจะเกิดโดยการเข้าไปแทนที่ซากต้นไม้ โอปอลที่พบในหินชั้นเกิดจากการสะสมตัวของสัตว์ทะเลที่เปลือกของมันเป็นสารพวกซิลิกา

แหล่ง
ในประเทศไทย ไดอะตอมไมท์ พบหลายแห่งใน จ.ลำปาง โอปอลธรรมดาพบที่ ลำนารายณ์ จ.ลพบุรี ไม้เนื้อโอปอลพบที่ จ.นครราชสีมา เกิดในแหล่งแร่ฟลูออไรท์ ที่บ้านปาง จ.ลำพูน

ต่างประเทศ พบที่ฮังการี เม็กซิโก ฮอนดูรัส และออสเตรเลีย มีโอปอลที่สวยงาม และมีชื่อเสียง พบที่นิวเซาท์เวลส์ โอปอลสีดำพบที่เนวาดา และไอดาโฮ ไดอะตอมไมท์พบที่แคลิฟอร์เนีย

ประโยชน์ ใช้ในลักษณะที่เป็นรัตนชาติ โดยนำมาเจียระไนเป็นพลอยรูปหลังเต่า โอปอลขนาดใหญ่ๆ จะมีราคาสูง สำหรับดินเบา (ไดอะตอมไมท์) ใช้ทำเป็นผงขัด (abrasive) ผงกรอง (filtration powder) ใช้ทำฉนวนไฟฟ้า (insulation product) และใช้เติมลงไปในสารใดๆ เพื่อเพิ่มน้ำหนัก (filter)